Covid-19: "Phương thuốc" nào cho hoạt động giải quyết tranh chấp

19 Tháng 3, 2020

Diễn biến phức tạp của dịch bệnh Covid-19 đang gây ra những trở ngại lớn đối với hầu hết các ngành nghề, lĩnh vực hoạt động. Vòng xoáy ngưng trệ đa diện đang tác động tới nhiều chủ thể, trong đó không ngoại trừ các chủ thể có chức năng giải quyết tranh chấp như tòa án hay các trung tâm trọng tài thương mại. Để có góc nhìn rõ hơn về mức độ tác động cũng như “phương thuốc” kháng cự mà các cơ quan, tổ chức nói trên áp dụng trong bối cảnh dịch bệnh hiện nay, chúng tôi đã có buổi trao đổi với ông Phan Gia Quí - Nguyên Chánh Tòa Kinh tế Tòa án Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)

Giải quyết tranh chấp là một quá trình gồm nhiều giai đoạn và chủ thể tham gia. Do đó, một biến số như Covid-19 sẽ có thể tác động mang tính hệ thống đến quy trình giải quyết tranh chấp này, dẫn đến hệ lụy là thời gian giải quyết tranh chấp bị kéo dài.

Đối với các cơ quan tài phán, Covid-19 buộc các cơ quan này vừa phải nhanh chóng có biện pháp phòng ngừa sự lây lan dịch bệnh theo chủ trương chung, vừa phải nỗ lực đảm bảo và hạn chế tối đa ảnh hưởng của dịch bệnh đến hoạt động giải quyết tranh chấp, tránh bị cuốn vào tình trạng đình trệ hoặc đóng băng. Còn từ góc độ doanh nghiệp – các bên tranh chấp, doanh nghiệp không chỉ phải đối mặt với việc các yêu cầu đưa ra chưa được giải quyết do trở ngại khách quan, mà còn đứng trước rủi ro về tài chính khi phải chịu các khoản phí phát sinh vì thời gian kéo dài hơn dự kiến. Hay từ góc độ luật sư, các nhà tư vấn luật tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích của các bên, những cản trở trong tiếp xúc với khách hàng, gặp và làm việc với cơ quan tài phán, tiến hành tranh tụng… cũng phần nào khiến cho hoạt động của nhóm chủ thể này gặp nhiều khó khăn.

Nhằm thích ứng với hoàn cảnh, Tòa án hay Trọng tài đều đang nỗ lực đưa ra các biện pháp phù hợp để hỗ trợ các bên trong quá trình giải quyết tranh chấp. Chỉ thị 02/2020 ban hành ngày 10/03/2020 vừa qua đã phản ánh được các biện pháp mà hệ thống Tòa sẽ áp dụng dưới áp lực từ dịch bệnh. Riêng với Trọng tài, dù hiện tại chưa có văn bản chính thức nào từ các cơ quan quản lý nhà nước, song các trung tâm cũng đang tự xây dựng phương án ứng phó trước tình hình hiện nay.

Nhìn chung, dù cơ chế xét xử khác nhau, nhưng hiện nay, Tòa án và Trọng tài đều làm việc thông qua hai hình thức: trực tiếp và gián tiếp. Trực tiếp là việc các bên đương sự sẽ đến trực tiếp trụ sở Tòa án hoặc Trọng tài để nộp hồ sơ, tài liệu, trao đổi thông tin hay tham gia các phiên triệu tập, phiên họp theo quy định. Còn làm việc gián tiếp phản ánh thông qua quy trình trao đổi thông tin, văn thư qua các kênh như dịch vụ bưu chính, phương tiện điện tử hoặc một số phương thưc khác có ghi nhận việc gửi, đảm bảo theo quy định pháp luật. Dưới tác động của Covid-19, cả Tòa án và Trọng tài đều có định hướng hạn chế việc tiếp xúc trực tiếp và khuyến nghị tăng cường các phương án trao đổi thông tin gián tiếp để đảm bảo an toàn, giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.

Hiện nay, bên cạnh Luật Trọng tài thương mại năm 2010, các tổ chức trọng tài đều xây dựng bộ quy tắc tố tụng riêng. Theo tôi được biết, với nhiều trung tâm trọng tài, chính trong các bộ quy tắc đó đã có các quy định cụ thể giúp trung tâm trọng tài và các bên thích ứng tốt trong “cơn bĩ cực” này. Có thể kể đến một số điểm sau:

Cách gửi này có phần linh động và tiết kiệm thời gian hơn cho trung tâm trọng tài cũng như các bên tham gia giải quyết tranh chấp. Đặt trong bối cảnh Covid-19 bùng phát, biện pháp này là cách thức giúp hoạt động tố tụng vẫn được duy trì thường xuyên, đều đặn; các bên vẫn tiếp nhận thông tin theo đúng thời hạn và giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng, hiệu quả.

Bởi như đã nói ở trên, sự chậm trễ của hoạt động giải quyết tranh chấp kéo theo hàng loạt các hệ lụy không chỉ về tồn đọng yêu cầu của các bên, mà còn về rủi ro tài chính hay hàng loạt các diễn biến khó lường khác. Do vậy, việc các trung tâm trọng tài vẫn hỗ trợ và cố gắng đảm bảo quy trình tố tụng vận hành hiệu quả thực sự là một nỗ lực đáng ghi nhận trong thời điểm này. Là Trọng tài viên của VIAC, vừa qua chúng tôi có nhận được Thông báo chính thức từ VIAC yêu cầu thực hiện nghiêm chỉnh các biện pháp phòng ngừa dịch bệnh trong quá trình tham gia điều hành phiên họp giải quyết tranh chấp trực tiếp. Đồng thời, VIAC cũng khuyến nghị và sẵn sàng hỗ trợ Hội đồng trọng tài cũng như các bên sử dụng phương thức xét xử trực tuyến thông qua teleconference, video conference.

Bản thân các quy định nêu trên có lẽ không quá xa lạ đối với các chủ thể liên quan đến một quy trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên thế giới. Nếu như trước đây, quy định về một số thủ tục tố tụng nói trên góp phần hỗ trợ tích cực trong việc tối ưu hoá quy trình tố tụng, thì nay trong bối cảnh dịch bệnh, các quy định này lại đóng vai trò là tấm rào chắn hữu hiệu giúp hạn chế tác động của dịch bệnh đối với hoạt động giải quyết tranh chấp.

Xét xử là bước cuối cùng, điểm đến quyết định cho cả “chặng đường” mà các bên đã đi, chính bởi vậy, sự lo lắng của doanh nghiệp với vấn đề này là không tránh khỏi. Việc tạm dừng, hoãn một phiên xử, phiên họp đồng nghĩa với việc hoạt động giải quyết tranh chấp bị ngưng trệ, kéo dài sẽ ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khi khoản nợ, các yêu cầu bồi thường… vẫn còn đang được “treo” ở đấy.

Như tôi có nhắc trước đó, vừa qua, VIAC đã có thông báo về vấn đề xin hoãn phiên họp của các bên giải quyết tranh chấp và định hướng giải quyết. Khác với Tòa án, được xem là “cơ chế tài phán tư”, việc hoãn phiên họp giải quyết tranh chấp được xem xét khi một hoặc các bên có đề nghị xin hoãn gửi đến Hội đồng trọng tài. Theo quy định tại Điều 57 Luật Trọng tài thương mại, căn cứ trên chứng cứ đưa ra cùng với đó là việc đề nghị bên còn lại cho ý kiến (nếu cần thiết), Hội đồng trọng tài sẽ ra quyết định về việc hoãn hay không hoãn phiên họp.

Như vậy, để tránh quy trình tố tụng bị ảnh hưởng, Hội đồng trọng tài có quyền xem xét sự chính đáng dựa trên chứng cứ mà bên yêu cầu đưa ra, tình hình hiện tại (chẳng hạn như Covid-19) và quyết định, chứ không phải bất kỳ trường hợp nào khi có yêu cầu, Hội đồng trọng tài cũng đồng ý hoãn.

Ngày nay, tuy rằng vẫn còn có hạn chế nhất định, song phương thức họp trực tuyến đã đáp ứng hầu hết các yếu tố cần thiết hỗ trợ cho một phiên họp giải quyết tranh chấp. Hình thức họp trực tuyến thật ra không quá xa lạ với chúng tôi, vì cách này đã được VIAC áp dụng và vận hành chuyên nghiệp trước đây cho nhiều phiên họp có yếu tố đặc biệt từ các chủ thể tham gia phiên họp. Theo tôi, đây là cái lợi của trọng tài, sự vận hành trong tố tụng trọng tài có phần linh hoạt hơn nhằm đáp ứng nhu cầu, quyền lợi của các bên khi tiến hành giải quyết tranh chấp.

Bên cạnh đó, vừa qua, với mục tiêu phòng chống dịch, Văn phòng Chính phủ đã đưa ra thông báo chính thức về tạm dừng chấp thị thực cho người nước ngoài nhập cảnh vào Việt Nam. Trong bối cảnh tranh chấp có yếu tố nước ngoài ngày càng tăng, việc tạm dừng cấp thị thực đồng nghĩa với việc các bên là người nước ngoài, Luật sư người nước ngoài, thậm chí là thành phần Hội đồng trọng tài là người nước ngoài, sẽ không thể tham dự được các phiên họp trực tiếp. Lúc này, hình thức xét xử bằng teleconference, video-conference sẽ là phương án tối ưu, giúp tiến độ vụ tranh chấp được kịp thời hơn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, phương pháp này chỉ được áp dụng nếu các bên đồng ý. Theo tôi, doanh nghiệp nên cân nhắc đến biện pháp khắc phục này. Rõ ràng, chúng ta đang công nghệ hóa, thực hiện 4.0 trên nhiều phương diện, và trong xét xử, “công thức online” cũng nên được đưa vào dần để hoạt động xét xử được thuận tiện hơn, nhất là trong các hoàn cảnh đặc biệt.

Có thể thấy, dịch bệnh Covid-19 đang là nỗi lo của toàn cầu, bất kỳ cơ quan, tổ chức nào cũng cần có các biện pháp phòng chống, ngăn ngừa dịch bệnh một cách hiệu quả nhất. Tuy vậy, vấn đề giải quyết tranh chấp không nên bị ngừng trệ bởi đó là câu chuyện dài hạn của doanh nghiệp. Ở thời điểm hiện tại, khi phải đối diện với dịch bệnh, việc tạm dừng giải quyết các tranh chấp sẽ lại tạo thêm cản trở mới cho doanh nghiệp; chính bởi vậy, an toàn xét xử vẫn cần đi đôi với kịp thời, chất lượng để xoa dịu phần nào nỗi lo của các thương nhân.

Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!

Tin liên quan

  • VCCI
    VIBOnline
    Trường đại học ngoại thương
    Trường Đại Học Luật
    Diễn đàn doanh nghiệp